Skip to content →

«Φιλότιμος γαρ ὤν ὁ Δεσπότης…»

 

 

 

Με αφορμή την προχθεσινή παρουσίαση που έκανε ο αγαπημένος δάσκαλος Γιώργος Κόρδης στο φιλόξενο σπιτάκι του Ιερού Ναού Αγίου Νικολάου Ραγκαβά, μια παρατήρηση για ένα θέμα που τέθηκε. Όπως τα περισσότερα πράγματα στη ζωή διαπιστώνεις ότι βρίσκεσαι σε ένα σκοτεινό δωμάτιο και λίγα πράγματα μπορείς να «δεις», κάτι τέτοιο νομίζω συμβαίνει όταν ψηλαφείς και προσπαθείς να αναλύσεις ζητήματα που αφορούν τέχνη αλλά και μεταφυσική μαζί.
Μια σκέψη λοιπόν που αφορά την έκφραση των Αγίων προσώπων που ζωγραφίζονται. Να συμφωνήσουμε ότι μια θρησκευτική ζωγραφική είναι αδιαμφισβήτητο νομίζω ότι πρέπει να απεκδυθεί το εφήμερο που έχει μια φωτογραφία και να είναι μια εικόνα πέρα από το τυχαίο μιας φωτογράφισης. Συμφωνούμε φαντάζομαι σ’ αυτό, αλλά και ακόμα και αυτό το προφανές κινείται σε χώρο σχετικά σκοτεινό. Θέλω να πω ότι βλέποντας την φωτογραφία π.χ. ενός σύγχρονου Αγίου δεν θα ζωγραφίσεις μια τυχαία κίνηση του χεριού ή μια γενειάδα που την σπρώχνει εκείνη τη στιγμή ο άνεμος, θα ζωγραφίσεις όμως το ιδιαίτερο σχήμα που μπορεί αν έχουν τα μάτια, θα ζωγραφίσεις το σώμα εύσωμο ή λυπόσαρκο. Παλαιότερα είχε τεθεί το θέμα αν θα ζωγραφίσεις να φοράει γυαλιά αν ήταν διοπτροφόρος. Αν θυμάμαι καλά τότε επικράτησε η άποψη ότι δεν θα ζωγραφίσεις τα γυαλιά. μια και στη βασιλεία των ουρανών δεν θα φοράει γυαλιά. Από την άλλη μεριά οι άλλοι που έχουμε ζωγραφίσει, άγιοι με στρατιωτικές στολές σπαθί και δόρυ κτλ., θα τα φοράνε στη μέλλουσα ζωή; Νομίζω συγκεκριμένη συνταγή δεν υπάρχει, φρόνιμος είναι νομίζω ο προβληματισμός και ο διάλογος περί τα τοιαύτα. Αν μπορώ να πω ένα συμπέρασμα είναι ότι το πρόσωπο που θα ζωγραφιστεί πρέπει να μας θυμίζει αυτό που γνωρίσαμε όσοι γνώρισαν ή είδαν φωτογραφίες του. Σε αυτό κατά την άποψη μου περιλαμβάνεται και κάποια θεμελιώδη χαρακτηριστικά του όπως αν ήταν μειλίχιος, καλοσυνάτος, ήρεμος, καλοκάγαθος ή αυστηρός, βλοσυρός κτλ. δεν θεωρώ ότι αυτά είναι εφήμερα χαρακτηριστικά του αλλά μόνημα και θεμελιώδη όπως και τα οπτικά χαρακτηριστικά του αδύνατος,  καραφλός κτλ.  Υπάρχει επίσης και το θέμα, του πότε θα τον ζωγραφίσεις λίγο πριν το θάνατο, νεαρό, στη μέση ηλικία, γέροντα; Κατά την άποψη μου θα τον ζωγράφισες σε μια φάση που θεωρείς ότι είναι χαρακτηριστική της ζωής του έχοντας κατά νου ότι και αυτό έχει αρκετή αυθαιρεσία.

Ας παρατηρήσει κανείς τις εικόνες που παραθέτω από πάνω. Ο  Άγιος Νικόλαος (Βέροια 1300 Ι.Ν. Γοργοεπηκόου), Χριστός Αντιφωνητής, (1192, από την Παναγία του Άρακος, στην Κύπρο) Παναγία η ελπίς των απελπισμένων Ι.Μ. Μυρτιάς αντίγραφο, και ό Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος (1500 Ι.Μ. Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Πάτμος. Οι εικόνες αυτές στα δικά μου μάτια- που εν γνώση μου περιέχει αρκετό ποσοστό αυθαιρεσίας- είναι πιο κοντά σε μια «Εκκλησία» που περιγράφεται από τον κατηχητικό λόγο του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου «φιλότιμος γαρ ὤν ὁ Δεσπότης, δέχεται τον ἔσχατον καθάπερ και τόν πρῶτον˙ ἀναπαύει…». Οι εικόνες αυτές περιγράφουν ένα πρόσωπο φιλεύσπλαχνο και συμπονετικό.

 

Παρατηρήστε παράλληλα και τις εικόνες αριστερά του Παντοκράτορα στη Μονή Δαφνίου (ψηφιδωτό του 1100) και έναν σύγχρονο παντοκράτορα (Μαρία Σιγαλά Ι.Ν.Αγίου Κοσμά Αιτωλού Αθήνα). Η έκφραση του παντοκράτορα στη Μονή Δαφνίου και στο σύγχρονο έργο, στα δικά μου μάτια είναι στον αντίποδα από όσα περιέγραψα πριν για τη θεολογία του κατηχητικού λόγου. Μια λέξη που ίσως θα μπορούσα να αρθρώσω είναι η αυστηρότητα. Είναι όλα τα παραπάνω πρόσκαιρα χαρακτηριστικά του εικονιζόμενου προσώπου όπως είναι ο αγέρας που παρέσυρε μια γενειάδα; Ή είναι μια θεολογία θεμελιώδης για την Εκκλησία; Τα παραδείγματα που ανέφερα ίσως δεν είναι η πλειοψηφία των εικόνων.

 

 

Οι εικόνες του Χριστού του Σινά (6ος αιώνας) ή του Χριστού του Μανουήλ Πανσελήνου 1300 μ.Χ. και αναρίθμητες άλλες δεν εκφράζουν ούτε το φιλεύσπλαχνο ούτε τον αυστηρό Χριστό. Όπως και να το κάνουμε ο ορθόδοξος ζωγράφος είτε θέλει είτε όχι με κάποιον τρόπο κάθε πινελιά του είναι και ένας θεολογικός λόγος και για αυτό έχει μια ευθύνη. Το πακέτο που παραλάβαμε έχει πολλά, και χρειάζεται ώριμους καλλιτέχνες να διαλέξουν τι θα ζωγραφίσουν και τι θα αφήσουν. Μη γελιόμαστε δεν μπορούμε να αποφύγουμε να διαλέξουμε, είναι αυτό μια ρομαντική ουτοπική υπεκφυγή. Τίποτα δεν είναι ανώδυνο και δεδομένο. Ότι ζωή ζει ο καθένας μας φαίνεται στα έργα του. Είμαστε γυμνοί και δεν το ξέρουμε.

 

 

 

 

Published in Uncategorized

Comments

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *